پێشەکی:
بابەتی دروستبوونی گەردوون لە هزری ئیسلامیدا یەکێکە لەو پرسە ئاڵۆزانەی کە سەدان ساڵە مشتومڕی لەسەرە. بەڵام پێش ئەوەی بچینە ناو وردەکاریی ڕا جیاوازەکان، پێویستە خوێنەر لەسەرەتاوە لە ڕاستییەکی زانستی و لۆژیکی ئاگادار بکەینەوە: گریمانەی «دروستبوون لە نەبوونی ڕەهاوە» (Creatio ex nihilo) گریمانەیەکی پووچەڵ و نادروستە.
نادروستیی ئەم چەمکە لە دوو ڕووەوە سەلمێنراوە:
١. لە ڕووی زانست و فیزیاوە: شتێک نییە بە ناوی دروستبوونی وزە/ماددە لە هیچەوە؛ یاسای یەکەمی تێرمۆداینامیک (Conservation of energy) پێمان دەڵێت وزە نە لە هیچەوە پەیدا دەبێت و نە لەناو دەچێت، تەنها لە شێوەیەکەوە دەگۆڕێت بۆ شێوەیەکی تر.
٢. لە ڕووی فەلسەفی و لۆژیکەوە: قبوڵکردنی هاتنەدیی “بوون” لە “نەبوون”ـەوە، دەکێشێت بۆ گەورەترین هەڵەی عەقڵی کە بریتییە لە «کۆبوونەوەی دوو دژیەک» (اجتماع النقيضين). مەحاڵە شتێک لە هەمان کاتدا هەم “نەبێت” و هەم “هۆکاری بوون” بێت.
کەواتە، کاتێک سەیری مێژووی هزری ئیسلامی دەکەین، دەبینین هەمیشە ململانێیەک هەبووە لە نێوان ئەو دەقە ئاینییانەی باس لە “خەڵق” دەکەن، لەگەڵ ئەو بنەما عەقڵییە نەگۆڕانەی ئەرستۆ و فەلسەفە کە باوەڕیان بە “ئەزەلییەتی ماددە” هەیە. لێرەدا، سێ ڕوانگەی سەرەکی و هەوڵێکی چوارەم دەخەینە ڕوو:
١. دروستکردنی گەردوون لە بەشێکی خودا (فیض)
ئەم بۆچوونە پێی وایە گەردوون لە “تێڕژان” یان بەشێکی زاتی خوداوە دروست بووە. هەندێک لە لایەنگرانی ئەم ڕایە (کە زۆرجار لەناو سۆفیگەریی توندڕەو یان باوەڕە غەنووسییەکان دەبینرێن) بەڵگە بە ئایەتی ﴿وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي﴾ (الحجر: ٢٩) دەهێننەوە و دەڵێن خودا ڕۆحی خۆی تێکردووە.
بەڵام زانایانی کەلام و تەفسیر وەڵامی ئەمەیان داوەتەوە کە “لکاندنی ڕۆح بە خوداوە” (إضافة تشریف)ـە، وەک دەڵێین “ماڵی خوا”، نەک ئەوەی پارچەیەک بێت لە خودا.
- ڕەخنەی فەلسەفی: ئیمام غەزالی لە “إحیاء علوم الدین”دا جەخت دەکاتەوە کە خودا پاکە لەوەی دابەش ببێت یان بەشی هەبێت. گەر خودا بەش بەش بێت، کەواتە “لێکدراو” (مرکب)ـە، و هەر شتێکیش لێکدراو بێت پێویستی بە هێزێکە لێکی بدات، ئەمەش بۆ خودا مەحاڵە.
٢. دروستکردنی گەردوون لە مادەیەکی ئەزەلی (هیولە)
بۆچوونی دووەم پێی وایە خودا گەردوونی لە “مادەیەکی خام” یان “هیولە”یەکی ئەزەلی دروست کردووە. ئەم ڕایە نزیکە لە بۆچوونی فەلسەفەی یۆنانی و لەگەڵ لۆژیکی ماددەدا دەگونجێت. لایەنگرانی ئەم ڕایە دەست بە ئایەتی ﴿وَكَانَ عَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ﴾ (هود: ٧) دەگرن.
بەڵام زانایانی تەفسیر وەک (ئیبن کەسیر) ڕوونی دەکەنەوە کە بوونی عەرش لەسەر ئاو، مانای ئەوە نییە ئاوەکە هاوشانی خودا ئەزەلی بێت، بەڵکو باسی قۆناغێک دەکات پێش ڕێکخستنی ئاسمان و زەوی.
- ڕەخنەی فەلسەفی: ئیمام فەخری ڕازی دەڵێت: “ناگونجێت مادەیەکی ئەزەلی لەگەڵ خودا هەبێت، چونکە ئەمە دەبێتە شیرک.” کێشەکە لێرەدا ئەوەیە: ئەگەر ماددەکەش ئەزەلی بێت، کەواتە خودا تاکە بکەر و تاکە ئەزەلی نییە، بەڵام لانیکەم ئەم ڕایە لە کێشەی “دروستکردن لە هیچ” ڕزگاری دەبێت.
٣. دروستکردنی گەردوون لە نەبوونەوە (خلق من العدم)
ئەمە ڕای زۆرینەی ڕەهای زانایانی ئیسلامە (ئەشعەری و ماتوریدی و زۆربەی سەلەف). پێیان وایە خودا گەردوونی لە “هیچ”ـەوە (نەبوونی ڕەها) دروست کردووە. بەڵگەیان ئایەتی ﴿إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَن يَقُولَ لَهُ كُن فَيَكُونُ﴾ (یس: ٨٢)ـە.
- شیکاریی ڕەخنەگرانە: وەک لە پێشەکیدا ئاماژەمان پێدا، ئەم بۆچوونە تووشی گەورەترین بنبەستی زانستی و فەلسەفی دەبێتەوە. چۆن دەکرێت “نەبوون” ببێتە سەرچاوەی “بوون”؟ ئیمام غەزالی لە کتێبی “تهافت الفلاسفة” هەوڵی داوە بەرگری لەم ڕایە بکات بەوەی کە ویستی خودا سەرووی یاسا فیزیکییەکانە، بەڵام ئەمە وەڵامێکی ئیمانییە نەک عەقڵانی.
٤. بۆچوونی ئیبن تەیمیە (پێکەوەبەستنی دژەکان)
ئیبن تەیمیەی حەڕانی، کە درکی بە مەحاڵییەتی “دروستبوون لە هیچ” و هەروەها مەترسیی “ماددەی ئەزەلی” کردبوو، تیۆرییەکی ئاڵۆزی هێنایە کایەوە کە پێی دەوترێت (قدم النوع وحدوث الأفراد).
ئەو لە کتێبەکانی “منهاج السنة” و “درء تعارض العقل والنقل”دا دەڵێت: جۆری دروستکراوەکان (Species) لەگەڵ خودادا ئەزەلییە، واتە خودا هەمیشە سیفەتی “دروستکەر/خالق”ی هەبووە و هەمیشە شتی دروستکردووە، بەڵام هەر پارچەیەک لە گەردوون (تاکەکان) سەرەتا و کۆتاییان هەیە.
- لێکدانەوە: ئیبن تەیمیە پێی وایە ئەگەر کاتێک هەبووبێت خودا هیچی دروست نەکردبێت، کەواتە لەو کاتەدا سیفەتی “خالق”ی پەکخراوە (معطل). ئەم ڕایە هەرچەندە هەوڵێکە بۆ دەربازبوون لە تەنگژەکە، بەڵام دیسانەوە داننانە بە جۆرێک لە “ئەزەلییەتی گەردوون” لەگەڵ خودادا.
کۆتایی
لە کۆتاییدا، پرسی دروستبوونی گەردوون لە هزری ئیسلامیدا تەنها بابەتێکی تیۆری نییە، بەڵکو پێکدادانی نێوان “خەیاڵی ئاینی بۆ نەبوون” و “واقیعی فیزیکییانەی ماددە”یە. زۆربەی زانایان کاتێک بەر پرسیاری “چۆن؟” دەکەون، پەنا دەبەنە بەر وەڵامەکەی ئیمام مالیک: “چۆنیەتییەکەی نادیارە و پرسیارکردن لێی بیدعەیە.” ئەمەش خۆدزینەوەیە لە وەڵامە زانستییەکە. لە ڕاستیدا، ئەگەر پێوەرە عەقڵانی و زانستییەکان جێبەجێ بکەین، بۆچوونی “دروستبوون لە نەبوونەوە” بەرگەی هیچ تاقیکردنەوەیەکی لۆژیکی ناگرێت.
پانووس و سەرچاوەکان:
١. الغزالي، “إحیاء علوم الدین” و “تهافت الفلاسفة”.
٢. ابن تیمیة، “منهاج السنة النبویة” و “درء تعارض العقل والنقل”.
٣. ابن کثیر، “تفسیر القرآن العظیم”.
٤. فخر الدین الرازي، “التفسیر الکبیر”.
وەڵامێک بنووسە