تێڕوانینێکی قووڵ بۆ فەلسەفەی حوسن (چاکە) و قوبح (خراپە)
ئەم وتارە تیشک دەخاتە سەر یەکێک لە دێرینترین و هەستیارترین پرسیارەکان لە مێژووی فەلسەفەی ئەخلاقدا، ئەویش ئەوەیە: ئایا بڕیاردان لەسەر “باشی” و “خراپی” هەر کردەوەیەک پەیوەستە بە سروشتی خودی کردەوەکەوە، یان بە هۆکارێکی دەرەکی دیاری دەکرێت؟
لەم نووسینەدا، وەڵامە جیاوازەکان بۆ ئەم پرسیارە لە چوارچێوەی قوتابخانە فکری و ئایینییەکاندا دەخەینە ڕوو.
١. سروشتگەرایی ڕەوشتی: ئەخلاق لە خودی کردەوەکەدایە
ئەم قوتابخانەیە (کە لە کەلەپووری ئیسلامیدا نزیکە لە بۆچوونی موعتەزیلە و فەیلەسوفەکان)، پێی وایە کە ڕەوشتیبوون یان ناڕەوشتیبوونی هەر کردەوەیەک، لە تایبەتمەندییە زاتییەکانی (Intrinsic) خودی کردەوەکەوە سەرچاوە دەگرێت، نەک لە بڕیارێکی دەرەکییەوە. واتە “عەقڵ” دەتوانێت باشی و خراپی جیابکاتەوە.
بۆ ڕوونکردنەوە، با نموونەیەکی هەستیار و سادە وەربگرین: دەستدرێژیکردنە سەر منداڵ.
بەپێی ئەم تێڕوانینە، زۆربەی مرۆڤەکان (بە بێ گوێدانە ئایین و جوگرافیا) دەڵێن ئەم کردەوەیە خراپە، چونکە خودی کردەوەکە ئەم تایبەتمەندییانەی هەیە:
- ئازاردان: زیانگەیاندن بە جەستە و دەروونی منداڵەکە.
- نەبوونی ڕەزامەندی: پێشێلکردنی ئازادیی کەسێک کە توانای بڕیاردانی نییە.
- نەگونجاوی: نەبوونی تەمەنی پێویست و ئامادەنەبوونی بایۆلۆژی و دەروونی.
کەواتە، هەر کردەوەیەک ئەم تایبەتمەندییانەی تێدا بێت، لە جەوهەردا “خراپ”ـە، جا لە هەر سەردەمێک یان شوێنێک بێت. کردەوەکە خۆی هاوار دەکات کە دژە-ڕەوشتە.
نموونەی تر:
- دادپەروەری: بە باش دادەنرێت چونکە ماف دەداتە خاوەن ماف و هاوسەنگی کۆمەڵایەتی دەپارێزێت.
- درۆکردن: بە خراپ دادەنرێت چونکە لە خودی خۆیدا متمانە دەکوژێت و ڕاستی دەشێوێنێت.
٢. فەرمانخوازیی ڕەوشتی (Divine Command Theory): ئەخلاق فەرمانی دەرەکییە
قوتابخانەی دووەم (کە بەشێکی زۆری ئەشعەرییەکان لە کەلەپووری ئیسلامیدا نوێنەرایەتی دەکەن)، پێی وایە کردەوەکان لە خودی خۆیاندا “بێلایەنن”. هیچ کردەوەیەک بە زاتی خۆی باش یان خراپ نییە، بەڵکو ئەوە **فەرمانی دەرەکی (خودا)**ـیە کە سیفەتی باشی یان خراپی دەداتە پاڵ کردەوەکان.
بەپێی ئەم بۆچوونە:
- کردەوەیەک “باشە” تەنها لەبەر ئەوەی خودا فەرمانی پێ کردووە.
- کردەوەیەک “خراپە” تەنها لەبەر ئەوەی خودا قەدەغەی کردووە.
- ئەگەر (بۆ نموونە) خودا فەرمانی بە درۆکردن یان کوشتنی بێتاوانێک بکردایە، ئەوا ئەو کردەوەیە دەبووە “چاکە” و ڕەوشتی.
دەرەنجامی ئەم بۆچوونە:
لێرەدا پێوەرەکە “گوێڕایەڵییە” نەک “تێگەیشتنی عەقڵانی”. مرۆڤی بێ باوەڕ بەپێی ئەم تیۆرییە ناتوانێت خاوەنی ڕەوشتی ڕاستەقینە بێت، چونکە سەرچاوەی ڕەوشت (کە فەرمانی خودایە) لای ئەو بوونی نییە.
تێبینی: ئیبن تەیمییە وەک دەنگێکی جیاواز، هەوڵی داوە تێکەڵەیەک لەم دوو بۆچوونە دروست بکات و دەڵێت: هەندێک شت بە سروشتی خۆیان چاک یان خراپن (عەقڵ دەیزانێت)، بەڵام شەرع بۆ تەواوکردن و جێگیرکردنی هاتووە.
٣. شیکردنەوەی ڕەخنەگرانە (The Analysis)
ئەم دابەشکارییە گفتوگۆیەکی گەرمی دروست کردووە، بەڵام قوتابخانەی دووەم (فەرمانخوازی) ڕووبەڕووی چەندین ئاڵنگاریی فەلسەفی دەبێتەوە:
١. دژبەریی ناوەکی
ئەگەر ئەخلاق هیچ پەیوەندییەکی بە خودی کردەوەکەوە نەبێت، ئەی بۆچی خودا فەرمانی بە “دادپەروەری” کردووە و “ستەم”ی قەدەغە کردووە؟ ئایا ئەمە بەڵگە نییە لەسەر ئەوەی کە خودی دادپەروەری تایبەتمەندییەکی باشی تێدایە کە خودا پەسەندی کردووە؟
٢. گرێکوێرەی یۆسیفرۆ (Euthyphro dilemma)
ئەمە بەناوبانگترین پرسیاری فەلسەفەیە کە “سوقرات” ئاراستەی دەکات:
“ئایا خودا حەز لە کاری چاکە دەکات چونکە چاکە؟ یان کارەکە چاکە، چونکە خودا حەزی لێیەتی؟”
- ئەگەر بڵێیت یەکەمیان: کەواتە “چاکە” پێوەرێکی سەربەخۆیە و خوداش پەیڕەوی دەکات (ئەمە بۆچوونی یەکەم بەهێز دەکات).
- ئەگەر بڵێیت دووەمیان: کەواتە ڕەوشت دەبێتە شتێکی “هەڕەمەکی”؛ واتە خودا دەیتوانی فەرمان بە ستەم بکات و ستەم ببێتە ڕەوشت!
٣. بەراوردکاریی کلتووری
ئەگەر ڕەوشت تەنها بەهۆی دەقی ئایینییەوە بێت، چۆن دەکرێت کۆمەڵگا جیاوازەکان (تەنانەت ئەوانەی بێ ئایینن یان ئایینی جیاوازیان هەیە) لەسەر بنەما سەرەکییەکانی وەک (ڕاستگۆیی، دەستپاکی، یارمەتیدانی لێقەوماو) کۆک بن؟ ئەمە ئاماژەیە بۆ بوونی “ویژدانێکی هاوبەش” لە دەرەوەی فەرمانەکان.
٤. بۆچوونی قوتابخانەکانی تر
لە دەرەوەی بازنەی ئایینی، فەلسەفەی مۆدێرن چەند پێوەرێکی دیکەی بۆ ڕەوشت داناوە:
| قوتابخانە | بنەمای ڕەوشت | نموونە |
| سوودگەرایی (Utilitarianism) | ئەنجام گرنگە. باشترین کار ئەوەیە زۆرترین خۆشی بۆ زۆرترین کەس دابین بکات. | درۆیەکی بچووک کە ژیانی کۆمەڵێک کەس ڕزگار بکات، کارێکی ڕەوشتییە. |
| ئەرکگەرایی (Deontology) | ئەرک و یاسا گرنگە (کانت). کارێک باشە ئەگەر بتوانیت بیکەیتە یاسایەکی گشتی بۆ هەمووان. | بەڵێن شکاندن هەمیشە خراپە، چونکە ئەگەر هەمووان بەڵێن بشکێنن، متمانە نامێنێت. |
| فەزیلەتخوازی (Virtue Ethics) | جەخت لەسەر کەسایەتی دەکاتەوە نەک تەنها کردەوە. | مرۆڤ نابێت تەنها لەبەر یاسا ڕاستگۆ بێت، بەڵکو دەبێت ببێتە “مرۆڤێکی ڕاستگۆ” بۆ گەشەی خۆی. |
دەرەنجام
مشتومڕی “ئایا ڕەوشت سروشتییە یان فەرمانی دەرەکی؟” تەنها گفتوگۆیەکی تیۆری نییە، بەڵکو کاریگەری ڕاستەوخۆی هەیە لەسەر چۆنیەتی بڕیاردانمان لە ژیاندا.
ئەگەر بڕوامان بەوە بێت ڕەوشت لە خودی کردەوەکەدایە، ئەوا ئێمە بەرپرسیارین کە عەقڵمان بەکاربهێنین بۆ دۆزینەوەی باشی و خراپی. بەڵام ئەگەر بڕوامان بە فەرمانی دەرەکی بێت، ئەوا تەنها ئەرکمان جێبەجێکردنی دەقەکانە بەبێ پرسیارکردن لە “بۆچی؟”.
سەرچاوە: بیرۆکەی ئەم وتارە بە دەستکارییەوە لە زنجیرە وتارەکانی “قوولەی گومانگەران/صرح الشكاك” وەرگیراوە.
وەڵامێک بنووسە