ڕەتکردنەوەی لۆژیکی ئەرستۆیی – ئیبن تەیمیە

ئیبن تەیمیە (١٢٦٣-١٣٢٨ ز بەرامبەر بە ٦٦١-٧٢٨ ک) یەکێکە لە توندوتۆڵترین ڕەخنەگرانی میراتی فەلسەفی یۆنان لە ناو میراتی وێژەی ئیسلامیدا. ئەو لە کتێبی بەناوبانگی “وەڵامدانەوەی مەنتقییەکان”دا، کە بە یەکێک لە کاریگەرترین کارە ڕەخنەییەکان لە مێژووی فەلسەفەی ئیسلامی دادەنرێت، ڕەخنەکانی تەنها وەک ڕەتکردنەوەیەکی سادە نەخستەڕوو، بەڵکو ڕەخنەیەکی بنەڕەتی و میتۆدی بوو لەسەر بنەمای فەلسەفی و کرداری. دیارە ئەم ڕەتکردنەوەیە زۆر نامۆیە بۆ کەسێک، کاتێک بەریەککەوتنی لەگەڵ هزر و میراتی ئسوڵییەکان نەبووبێت. یاخود ئیبن تەیمییە بناسێت لە چوارچێوەی جیهاد و فەتواکانی، کە تایبەتن بە دۆخێکی تەواو تێکەڵ و پڕ لە هەرای ئەو سەردەمەی دەوڵەتی ئیسلامیی لەتلەت.

پاشخان: مەنتقی ئەرستۆ لە جیهانی ئیسلامیدا

مەنتقی ئەرستۆ لە ڕێگەی بزووتنەوەی وەرگێڕان (بونیادی هزری ئیسلامی لە سەردەمی سەرەتایدا و دەرکەوتنی هێڵە گشتییەکانی کەلام و عەقیدە) لە سەردەمی عەبباسیدا گەیشتە جیهانی ئیسلامی. فەیلەسووفە ئیسلامییەکان وەک فارابی و ئیبن سینا مەنتقی یۆنانییان وەک بناغەیەکی عەقڵی بەکاردەهێنا. بەشێوەیەک، کە نزیکەی هەرچی میراتی کەلام یا زانستی بەناو کەلامە لەوانەوە سەرچاوەی گرتووە. بەڵام بە گوێرەی تێگەشتنی ئەو گرووپەی پێناسەکانیان ڕێکخستووە. واتە دەبێت بە ئاشکرا بڵێین ئەوەی کردوویانە نـــــە فەلسەفەی یۆنانییە، کە ئیبن تەیمییە ڕەخنەی لێیەتی، نــــە ئسوڵی/میراتییە. بەهەرحاڵ سەرەکیترین پێکهاتەکانی ئەم لۆژیکە بریتین لە:

• پێناسە (حەد): دیاریکردنی چەمک بە “جنس + فەسڵ”
• قەزیە (بڕیار): ڕستەیەکی ڕاست یان ھەڵە
• قیاس: لێکدانەوەی ژیرانە بۆ گەیشتن بە ئەنجام

نموونەی قیاس:

“ھەموو مرۆڤێک فانییە ⟵ سۆقرات مرۆڤە ⟵ کەواتە سۆقرات فانییە”

سەرەکیترین ڕەخنەکانی ئیبن تەیمیە

1. لۆژیک لە دۆڵێکە و واقیع لە دۆڵێک

ئیبن تەیمیە دەیگوت مەنتقی ئەرستۆ زیاتر خەیاڵییە وەک واقیعی. لێرەدا مەبەستی ئەوەیە فۆرم/شێواز و شێوەپێدانی ڕێکخستنەکانی خەیاڵین نەک لە بەریەککەوتنەوە بناغەی گرتبێت. بە نموونە:

هەموو ئاگرێک گەرمە ⟵ ئەمە ئاگرە ⟵ کەواتە ئەمە گەرمە
شیکاریی ئیبن تەیمیە: ئێمە پێویستمان بەم قیاسە نییە بۆ ئەوەی بزانین ئاگر گەرمە، بەڵکو بە “هەست و بەرکەوتن” (الحس) ڕاستەوخۆ دەیزانین. کەواتە لۆژیک لێرەدا پرۆسەیەکی دەمارگیریی مێشکییە و پەیوەندی بە دۆزینەوەی ڕاستییەکەوە نییە لە واقیعدا. هەروەها بۆ نمونەکانی تری سوقرات و فانیبوونی مرۆڤ. ئەو دەڵێت: کە ئەنجام و ئەنجامگیرییەکە بە عەرەبی ”تحصيل حاصل”ــە.

2. مەنتق تاکە ڕێگای زانین نییە

بەپێی ئیبن تەیمیە:

“خەڵک لە ڕێگای ئەزموون (تجربة)، سەرنجدان (استقراء) و تێگەیشتن (فهم) زانست بەدەست دەھێنن، نەک تەنھا لە ڕێگای قیاسەوە”.
عەرەبەکان پێش ئەرستۆ زانستی پێشکەوتوویان ھەبووە لە بواری فێرکردنی زمان و یاسا. هەروەها فەرهەنگی میللییان پڕە لەو نمونانە بەبێ ”قیاس” بۆ حوکم و ڕەوشت و ئاکار.

3. کێشەی پێناسەکردن

پێناسەکردنی ئەرستۆ (“جنس + فەسڵ”) لە زۆربەی حاڵەتەکاندا شیاوی بوونی نییە. پێناسەکردنی مرۆڤ وەک ” ئاژەڵی قسەکەر ‘حیوان ناطق’ “ تەواو نییە، چونکە شێوەکانی تێفکرینی مرۆڤ جیاوازن لە ئاژەڵان. وشەی ناطق ناکاتە ”قسەکەر”بەڵکو تێفکرین/ئەقڵ بەمانای قووڵتر. ئیبن تەیمیە پێشنیاری وەسف و نموونە دەکات لە جیاتی پێناسەی تەواو. واتا شتی گشتگیر لە پێناسەدا وادەکات، خودی پێناسەکە خۆی پێویستی بە پێناسەی بەشەکانی هەبێت. بەم شێوەیەش ئیبن تەیمییە دەڵێت:

ئەمەش خەستکردنەوەی قوڕەکەیە. یا بە ڕوونتر ئیبن تەیمیە پێی وایە مرۆڤ توانای نییە تەواوی سیفەتە جیاکەرەوەکانی شتێک بزانێت تا بتوانێت پێناسەیەکی خڕکەرەوە و سنووردار “جامع و مانع”ی بۆ دابنێت. بۆیە پێناسەکان هەمیشە دەبنە ڕێککەوتنی زاراوەیی نەک ناسینی کرۆکی شتەکە، کە ئەمەش لەلای ڤیتگنشتاین و هایدگەر بۆ زمان جۆرێکن لە کێشەی سەرەکی.

4. پێنج کولیاتەکە (ڕاڤەکردنی چەمکەکان)

پۆلێنکردنی ئەرستۆ بۆ چەمکەکان (جنس، نوع، فصل، خاص، عرض ‘ڕەگەز، جۆر، جیاکەر، تایبەت و گشتەک ) ڕەنگە لە واقیعدا بوونی نەبێت. ئەمە تەنها گریمانەیەکی فەلسەفییە و پێویست نییە بۆ تێگەیشتن لە ژیان. ئەم جیاکارییە لە خەسڵەتاندنی پێکهاتە زادەیەکی ڕەسەنی نییە.

5. تێکەڵکردنی ذهني و واقیعی ”هزری و ڕاستیانە”

جیاوازی نێوان بوونی لە مێشک و بوونی لە دەرەوە (الوجود الذهني والوجود الخارجي) بابەتێکی زۆر نایابە. یەکێک لە بەهێزترین ڕەخنەکانی ئیبن تەیمیە ئەوەیە، کە مەنتقی ئەرستۆ “کولیات” (شتە گشتییەکان) بە بنەما دەگرێت، وەک “مرۆڤایەتی” بە گشتی. بەڵام ئیبن تەیمیە دەڵێت: لە دەرەوە شتێک نییە ناوی “مرۆڤایەتی” بێت. ئەوەی هەیە تاکەکانن (زەید، عەمرو، فاتیمە…). مەنتق خۆی بە شتە گشتییەکانەوە سەرقاڵ دەکات، کە تەنها لە مێشکدا هەن، لەکاتێکدا زانستی ڕاستەقینە بریتییە لە ناسینی ئەوەی لە دەرەوە (واقیع) بوونی هەیە. بۆیە مەنتق ناتوانێت ڕاستییە دەرەکییەکانمان بۆ دەربخات. لەمەشدا لەگەڵ قوتابخانە واقیعییەکان وەکو جۆن لۆک و هیوم تاکو ڕادەیەکی زۆر هاوڕایە.

6. نابەرابەری لەگەڵ سەرچاوە ئیسلامییەکان

لێرەدا ئیبن تەیمییە تەواو دەردەکەوێتەوە، کە حەنبەلییە. واتا هەمیشە دەڵێت میرات کاریگەری ڕاستەوخۆی هەیە. جا لە ڕێگای هزریان بێت یاخود شێوە بیرکردنەوەی توێژەکانیان، کە وەکو بەردی بناغەی باوەڕەکە تەماشای دەکەن. جا دەقەکەی بەم شێوەیەیە:

“ئەگەر مەنتق/لۆژیک پێویست بووایە بۆ زانست و ڕزگاری ئوممەت، پێغەمبەر ﷺ هاوەڵەکانی فێر دەکرد. بەڵام لە قورئان و سوننەتدا هیچ باسێکی نییە!”

میتۆدی پێشنیارکراوی ئیبن تەیمیە

لە جیاتی مەنتقی ئەرستۆ، ئەو ئەم ڕێگایانە پێشنیار دەکات:

• فطرة سلیمة (سروشتی ڕاست)
• عەقڵی سروشتی (ژیرییەکی سادە و کردارەکی/پراکتیکی)
• وەحی/سروش (سەرچاوە ئیسلامییەکان)
• ئەزموون (تاقیکردنەوە لە ژیاندا)
• سەرنجدان (استقراء)

بەراوردی میتۆدەکان

پایە و کاریگەری

ڕەخنەکانی ئیبن تەیمیە دەتوانین لە چەند خاڵێکدا کۆبکەینەوە، کە بەگشتی هەوڵم داوە وەکو سەرەداو بیخەمە بەردەست خوێنەر:

• یەکەم ڕەخنەی سیستەماتیکی بوو لە مەنتقی ئەرستۆدا لە جیهانی ئیسلامی
• کاریگەری لەسەر ڕەخنەگرانی دواتر وەک ئیبن خەلدون ھەبوو
• بابەتی گفتوگۆی زانستی ماوەتەوە تا سەردەمی مۆدێرن واتا کەمتر نییە لە بەیکۆن و هیوم دژ بە ئەرستۆ
• پێشنیاری میتۆدێکی جیاوازی کرد بۆ زانستی ئیسلامی

پوختە

ڕەخنەی ئیبن تەیمیە تەنھا ڕەتکردنەوەیەکی فەلسەفی نەبوو، بەڵکو دیاردەیەکی مێژوویی بوو، کە ڕێگای بۆ گۆڕان لە فەلسەفەی ئیسلامیدا کردەوە. بیرەکانی ئەمڕۆش گرنگن بۆ تێگەیشتن لە پەیوەندی نێوان عەقڵ و نەقڵ لە کولتووری ئیسلامیدا. ئیبن تەیمییە دیاردەیەکی سەیرە، کە دژی بیت یاخود لەگەڵی دەبێت بزانیت لە هەموو چواردەوری خۆی ڕەخنەی ڕێڕەویانەی قووڵی گرتووە. ئەم میراتە ڕەخنەییەش لەلای دیکارت و ئەزموونییەکان وەکو یاخیبوون دەردەکەوێت. بۆیە بە باشم زانیوە خوێنەری کورد لەم بوارانە شارەزا بێت و سەرچاوەی کوردی بۆیان هەبێت.

فەرهەنگۆک

واقیع= کەتوار
واقعی= کەتواریی یان کەتوارەکی
واقعیانە= کەتوارەکییانە
قیاس= پێوەر، پێودانگ