پێشەکی
لە گفتوگۆ فەلسەفی و ئایینییەکاندا، زۆرجار ڕووبەڕووی گوایە دژیەکیەک (Paradox) دەبینەوە کە دەڵێت: “ئەگەر خودا خاوەنی بەزەیی ڕەها بێت، دەبێت لە هەمووان خۆش ببێت، بەڵام ئەگەر خاوەنی دادگەریی ڕەها بێت، دەبێت سزای هەموو تاوانێک بدات. کەواتە چۆن ئەم دوو سیفەتە دژبەیەکە لە یەک زاتدا کۆدەبنەوە؟”
لە ڕوانگەی یەکەمدا، وادەردەکەوێت کە لێخۆشبوون مانای پەکخستنی دادگەرییە، و سزادانیش مانای نەبوونی بەزەیییە. بەڵام پێش ئەوەی وەڵامی ئەمە بدەینەوە، دەبێت لە مانای وشەکان و سروشتی «ماف» ورد ببینەوە. هەروەها هەندێکیان هەیە، کە تەنانەت نازانن بیخەنە دوو پێشەکی و ئەنجامێکەوە. بەڵکو لەم ڕۆژانە یەکێ وتبوی: گەر خودا کامڵ بێت ئەوا دادپەروەر نیە و گەر دادپەروەر بێت کامڵ نیە!
دیارە ئەو ڕستەیە لەڕووی مەنتقییەوە دروستە نییە وەکو بینا. هەمان کات هەڵەگێڕییە fallacy. بەڵام بەهەرحاڵ با ئەوە بەلاوە بنێین و بچینە ناو باسەکەوە!
تێبینییەکی زاراوەیی: جیاوازیی نێوان «كلي» و «مُطلق»
لە زانستی کەلام و فەلسەفەدا، وردبینی لە وشەکاندا کلیلی تێگەیشتنە. کاتێک باس لە سیفەتەکانی خودا دەکرێت، دوو دەستەواژەی عەرەبی بەکار دەهێنرێن کە جیاوازن:
- المُطلق (Absolute): واتە شتێک، کە ئازادە لە هەموو کۆت و بەندێک و مەرجێک (بێ سنوور).
- الكُلي (Universal/Omni): واتە شتێک، کە هەموو بەشەکان دەگرێتەوە (گشتگیر).
لە زمانی کوردیدا، وشەی «ڕەها» باوترین بەرامبەرە. کاتێک دەڵێین «دادگەریی ڕەها»، هەم مانای ئەوە دەبەخشێت کە بێ سنوورە، هەم مانای ئەوەی هەموو شتێک دەگرێتەوە. بەڵام بیکەیتەوە عەرەبی و لە کەلامدا کێشەیە. بۆیە با ڕێککەوین، کە ڕەها لە جیاتی پڕ یا كلي عەرەبی لە کوردیدا بەکاربەرین
یەکەم: چارەسەری گشتیی ئیسلامی (جیاکردنەوەی مافەکان)
ئایا ئەم دوو سیفەتە «ڕەها»یە دژی یەکن؟
لە زانستی کەلامی ئیسلامیدا، زانایان ئەم بابەتەیان بە جیاکردنەوەی جۆری «مافەکان» چارەسەر کردووە. ئەوان دەڵێن دادگەری و بەزەیی دژی یەک نین، چونکە لە دوو کایەی جیاوازدا کار دەکەن:
١. مافی بەندەکان ( عام Human Rights): لێرەدا دادگەری سەروەرە. خودا لە ستەمی نێوان مرۆڤەکان خۆش نابێت تا ماف بۆ خاوەنەکەی نەگەڕێنێتەوە. لێرەدا لێخۆشبوون لە ستەمکار پێچەوانەی دادگەرییە، چونکە دەبێتە ستەم لە ستەملێکراو.
٢. مافی خودا (خاص Divine Rights): لەو گوناهانەی کە پەیوەستن بە خودا خۆیەوە (وەک عیبادەت)، بنەمایەکی یاسایی هەیە دەڵێت: “خاوەن ماف بۆی هەیە لە مافی خۆی خۆش ببێت و ئەوەش دژی دادگەری نییە، بەڵکو فەزڵە”.
بە نمونە ئیمامی ڕازی ”فەخرەدین”لە تەفسیرەکەیدا (مفاتیح الغیب) لە شیکردنەوەی بەسمەلەدا ئەمە دەکاتە بەڵگە، کە ڕەحمەتی خودا “زاتی”یە بەڵام تووڕەیی “عەرەزی”یە، بۆیە ئەسڵ ڕەحمەتە و ناکۆکی نییە.
بۆ ڕوونکردنەوەی وردتری ئەمە، با سەیری جیاوازیی نێوان قوتابخانە ئسوڵییەکان بکەین لە ڕێگەی چوار نموونەی کردەییەوە:
دووەم: چوار نموونە بۆ چوار تێڕوانینی جیاواز
١. تێڕوانینی ئەشعەرییەکان: نموونەی «خاوەن باخ»
لای ئەشعەرییەکان، خودا خاوەنی ڕەها مالك الملكـیە. دادگەری واتە: “هەڵسوکەوت و تەسەڕوفی خاوەن موڵک لە موڵکی خۆیدا”. هەر شتێک خودا بیکات دادگەرییە، چونکە گەردوون موڵکی خۆیەتی. هەمان کات دەڵێن: هەرچیش بکات هەر داناییە (حیکمەتە).
💡 نموونەکە:
وای دابنێ تۆ خاوەنی باخێکی گەورەیت. هەموو گوڵ و درەختەکان هی خۆتن. ئەگەر بڕیار بدەیت نیوەی گوڵەکان ئاو بدەیت و گەشەیان پێ بدەیت (بەزەیی)، و نیوەکەی تر لە ڕەگەوە دەربهێنیت یان ئاویان نەدەیت (دادگەری/جەبەروت).
ئایا کەس بۆی هەیە پێت بڵێت: “تۆ ستەمکاریت”؟ نەخێر، چونکە موڵکی خۆتە. لای ئەشعەری، لێخۆشبوونی خودا “فەزڵ”ـە و سزادانی “داد”ـە، هەردووکیان لە دەسەڵاتی ڕەهای خۆیدان و دژی یەک نین. ئەشعەرییەکان پیناسەکانیان زۆر قورسە و هەندێک جار دە جار بیرکردنەوەی دەوێت
٢. تێڕوانینی موعتەزیلە: نموونەی «مامۆستای زانکۆ»
لای موعتەزیلە (کە قوتابخانەیەکن لە هاوپۆلی عەدلییەکان)، خودا یاسای داناوە و پابەندە ”وجوب” بە یاساکانی خۆیەوە. دادگەری لای ئەوان واتە: “پاداشتدانی گوێڕایەڵ و سزادانی سەرپێچیکار بە حەتمی”. وجوب لێرەدا مەبەستیان ئەوەیە، کە فەرزی کردووە بەسەر خۆیدا یا خۆی پەیوەست کردووە پێوەی
💡 نموونەکە:
وای دابنێ مامۆستایەکی زانکۆ یاسایەکی توند دادەنێت: “هەر خوێندکارێک لە ٥٠ کەمتر بهێنێت، دەکەوێت”.
خوێندکارێک دێت، کە نمرەی ٤٠ی هێناوە و دەگرێت و دەپاڕێتەوە. ئەگەر مامۆستاکە لەو کەسە خۆش ببێت، ئەوا ستەمی لەوانە کردووە، کە بە ڕەنجی خۆیان دەرچوون و یاساکەی خۆیشی شکاندووە.
بۆیە لای موعتەزیلە، خودا ناتوانێت بێ هۆکار لە تاوانبار خۆش ببێت، مەگەر بە “تەوبە” نەبێت کە مەرجەکانی یاساکە دەگۆڕێت. لێرەشدا دەڵێن: توبە اللە تایبەتە بەوەی حەقی خۆیەتی نەک حەقی گشت
٣. تێڕوانینی ئیبن تەیمییە: نموونەی «باوکێکی پزیشک»
ئیبن تەیمییە ڕێگەی سێیەم دەگرێتە بەر. ئەو دەڵێت دادگەریی خودا کوێر نییە و تەنها جێبەجێکردنی یاساش نییە، بەڵکو بەستراوەتەوە بە حیکمەت (Wisdom)ـەوە. ڕەحمەتی خودا “زاتی”یە (لە سروشتی خۆیدایە)، بەڵام تووڕەییەکەی “عەرەزی”یە (کاردانەوەیە). ئیبن تەیمییە ڕەخنە لە هەردوو دیدی پێشوو دەگرێت.
بە ئەشعەرییەکان دەڵێت: دادگەری تەنها “موڵکداری” نییە، چونکە ئەگەر خودا بێ هۆکار سزای چاکەکارێک بدات، ئەوە ستەمە و خودا لە ستەم پاکە، نەک لەبەر ئەوەی موڵکیەتی، بەڵکو لەبەر ئەوەی پێچەوانەی حیکمەتـە.
بە موعتەزیلەکانیش دەڵێت: هیچ یاسایەک لە دەرەوەی خودا نییە کە “واجب”ـی بکات لەسەری دادپەروەر بێت.
💡 نموونەکە:
وای دابنێ باوکێک هەیە، کە پزیشکە. منداڵەکەی شیرینی زۆر خواردووە و نەخۆش کەوتووە. باوکەکە دەرزییەکی بە ئازاری لێ دەدات (دادگەری/سزا). ئایا باوکەکە حەز بە ئازاردانی دەکات؟ نەخێر، بەڵکو حیکمەت (چاکبوونەوە) وای لێ دەکات.
ئەگەر منداڵەکە پەشیمان بێتەوە و گوێڕایەڵی، باوکەکە بێت. ئەوە باوکەکە دەمودەست واز لە دەرزییەکە دەهێنێت (بەزەیی). لای ئیبن تەیمییە، سزاکانی خودا بۆ “تۆڵەکردنەوە” نین، بەڵکو بۆ پاککردنەوەن، بۆیە ڕەحمەت هەمیشە پێشینەی هەیە.
“ئەم تێڕوانینەی سێیەم، کە جیاوازی دەکات لەنێوان سیفەتی زاتی (ڕەحمەت) و سیفەتی کاردانەوە (تووڕەیی)، لەلایەن شێخولئیسلام ئیبن تەیمییە داڕێژراوە، بەتایبەت لە کتێبی (جامع المسائل) و (مجموع الفتاوی)دا، کاتێک دەڵێت تووڕەیی خودا شتێک نییە لە زاتیدا چەسپابێت، بەڵکو هۆکارێکی دەوێت بیجوڵێنێت، بەڵام ڕەحمەتەکەی هەمیشەیی و پێشینەیە.”
٤. تێڕوانینی لاهوتی مەسیحی: نموونەی «دادوەری هاتووچۆ»
لێرەدا جیاوازییە گەورەکە لەگەڵ ڕۆژئاوادا دەردەکەوێت. لە مەسیحییەتدا، گوناهـ وەک “قەرزێکە دەبێت بدرێتەوە”. خودا ناتوانێت تەنها بە “ویست”ـی خۆی لە گوناهـ خۆش ببێت، چونکە دادگەرییەکەی لەکەدار دەبێت. هەروەها لای ئەمان، خودا خۆشەویستییە و ئیشقە ”اللە محبة”. بۆیە ئەم ڕەخنەیە پێش هاتنی ئیسلام لەلایەن جولەکەکانەوە دەکرا دژیان. لەبیرت نەچێت خودای باوکی لاهوت و یەهوای جولەکە زۆر جیاوازن لە ڕیشەوە. بەهەرحاڵ با بچین بۆ نمونەکەیان:
💡 نموونەکە:
وای دابنێ تۆ لە ترافیکی سوور دەدەیت. دادوەر سزای ١٠٠٠ دۆلارت بۆ دەنووسێت. تۆ پارەکەت پێ نییە. دادوەرەکە باوکی تۆیە (بەزەیی)، بەڵام دادوەرێکی پاکە و یاسا جێبەجێ دەکات (دادگەری).
دادوەرەکە ناتوانێت تەنها بڵێت “لێت خۆشبووم”، چونکە یاساکە دەشکێت. چی دەکات؟ دادوەرەکە لەسەر کورسییەکە دێتە خوارەوە، دەست دەکات بە گیرفانی خۆیدا و ١٠٠٠ دۆلارەکە دەدات بە سندوقی دادگا لە جیاتی تۆ.
لێرەدا هەم یاساکە جێبەجێ بوو (پارەکە درا)، هەم تۆش ڕزگارت بوو. ئەمە بیرۆکەی کەفارەت (Atonement) و قوربانیی مەسیحە لای مەسیحییەکان. واتا تەجەلی ئیلاهی لە کەسی مەسیحدا، بریتییە لەو دابەزین و خۆکردنە قوربانییە وەکو باوکە دادوەرەکەیە.
دەرەنجام
ئەو کەسەی پێی وایە «بەزەیی ڕەها» دژی «دادگەریی ڕەها»یە، وێنەی خودا وەک “میکانیزمێکی کوێری یاسایی” (وەک نموونەی دادوەرەکە) دەبینێت.
بەڵام لە دیدگای ئیسلامیدا، خودا پاشایەکی خاوەن ویست و حیکمەتـە.
- دادگەریی ڕەها ئەوەیە، کە خودا ستەم لە کەس ناکات و مافی هیچ ستەملێکراوێک نافەوتێنێت.
- بەزەیی ڕەها ئەوەیە، کە خودا دەتوانێت بە لوتفی خۆی لە مافی تاکەکەسی خۆی خۆش ببێت، بێ ئەوەی پێویستی بە قوربانی هەبێت.
فەرهەنگۆک (Glossary)
| کوردی | عەرەبی | ئینگلیزی |
| ڕەها (بێ سنوور) | المُطلق | Absolute |
| گشتگیر | الكُلّي | Universal / Omni |
| زانستی کەلام | علم الكلام | Islamic Theology / Kalam |
| لاهوت | اللاهوت | Theology |
| پارادۆکس (نابەدڵیی) | مُفارقة / تضاد | Paradox |
| دادگەریی ڕەها | العدل المُطلق | Absolute Justice |
| مافی خودا | حق الله | Rights of God |
| مافی بەندەکان | حق العباد | Rights of Servants |
| حیکمەت | الحكمة | Wisdom |
| واجبکردن لەسەر خۆ | الإیجاب بالذات | Self-imposed Obligation |
| کەفارەت (قەرەبووی گوناهـ) | الكفّارة / الفداء | Atonement |
| خاوەن دەسەڵاتی ڕەها | صاحب السيادة | Sovereign |
وەڵامێک بنووسە